The Transtextuality of the Mathnavi e Manavi with Mystical and Previous Theological Texts on the Subject of Seeing God

10.22034/caat.2025.523741.1122

Document Type : Original Article

Authors

1 Professor of persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, university of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran

2 persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, university of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran

Abstract
In this study, using the descriptive-analytical method and using Gerard Genette's theory of transtextuality, the transtextual relations of the spiritual Masnavi with theological and mystical texts before it have been examined and analyzed. The spiritual Masnavi has transtextual, especially intertextual and metatextual relations with theological and mystical texts before it regarding the possibility or impossibility of seeing God. The transtextuality of the spiritual Masnavi is an educational and inductive genre that provides the audience with Rumi's mystical interpretations and interpretations of various religious and theological topics. In terms of paratextuality, the title of Rumi's work is "Masnavi", to which the adjective "spiritual" was added later, and Rumi mentioned Hesam al-Din in its introduction, and the division of the Masnavi into six books and the selection of the titles of the stories were also the work of Rumi himself. The Holy Quran, Nahj al-Balagha, Hadiqa Sana'i, Ma'arif Baha'uld, and the articles of Shams Tabrizi are the pretexts of the spiritual Masnavi. In rejecting the beliefs of some theological sects, the spiritual Masnavi sometimes explicitly and sometimes implicitly has intertextual relations with mystical texts such as the Ma’rif Bahawuld and the essays of Shams Tabrizi. From a metatextual perspective, Rumi’s critical attitude towards previous theological views has also been examined and analyzed. Rumi has both an interpretative and a critical approach to the views before him in discussing the vision of God. Rumi’s theological school, namely Ash’ari theology, considers the vision of God with the naked eye in the afterlife as a matter of certainty; but Rumi does not follow Ash’ari theology in this matter and does not believe in the vision of God with the naked eye; and he also considers and rejects the Mu’tazilite view as invalid. The Masnavi has an interpretative metatext with the views of the mystics before him; Because both the mystics before Rumi and Rumi himself believed in seeing God with the secret eye (heart) and considered the entire existence to be a manifestation of God's beauty and glory.

Keywords

Subjects
قرآن کریم، (1381)، ترجمة بهاالدین خرّمشاهی، تهران: انتشارات جامی و نیلوفر.
 آلن، گراهام، (۱۳۸۵)، رولان بارت، ترجمة پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.
آلن، گراهام، (1392)، بینامتنیّت، ترجمة پیام یزدان­جو، ویراست دوم، تهران: نشر مرکز.
آهنگران، محمدرسول، کزازی، میرجلال­الدین، علوی، نیره­السادات، (1395)، «بررسی منتقدانة امکان رؤیت پروردگار با محوریت دیدگاه­های فقهی و فلسفی بهاءولد»، مطالعات فقهی و فلسفی سال هفتم، شماره 82، صص 52 ـ 29.
 اشعری ابوالحسن، (1367هـ.ق)، الابانه،حیدرآباد دکن: بمطعبه جمعیه دائره­المعارف­العثمانیه.
 بدوی، عبدالرحمن، (1374)،  تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام، ترجمة حسین صابری، مشهد: آستان قدس رضوی.                                                                                                                             
 بهاءولد، محمد بن حسین خطیبی، (1382)، معارف، تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر، تهران: طهوری.
 پورنامداریان، تقی، (1380)، در سایة آفتاب، تهران: انتشارات سخن.
 جعفری، محمدعیسی،(1389)، «رؤیت خداوند از دیدگاه اشاعره و ابن­عربی»، هفت آسمان، شماره 45، صص 107-85 .
 حلبی، علی­اصغر، (1376)، تاریخ علم کلام در ایران و جهان اسلام، تهران: انتشارات اساطیر.
 خاتمی، احمد، (1386)، «پنهان زدیده­ها و همه دیده­ها از اوست (بررسی کلامی مسئلة رؤیت خدا و نظر مولانا)»، فرهنگ، شماره 63 و 64، صص 244-229.
 ذاکری، مصطفی، (1385)، « مسئله رؤیت خدا در تفاسیر قرآن و حدیث طبق نظر اشاعره و معتزله»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال سوم، شماره6، صص168 .145
 سنایی، مجدود بن آدم، (1374)، حدیقه­الحقیقه، به اهتمام مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
 شبستری، شیخ محمود، (1389)، گلشن راز، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی، تهران: انتشارات زوار.
 شمس تبریزی، (1377)، مقالات شمس تبریزی، تهران: انتشارات خوارزمی.
 شهیدی جعفر، (1375)، شرح مثنوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 صفایی، علی؛ نقدی، اسمعیل، (1392)،«وجوه تأثیرپذیری مولانا از بهاءولد(با محوریت دو کتاب معارف و مثنوی» هشتمین گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران،  دانشگاه زنجان، ، دورة  8، صص18-1.
 طاهری، سیّدصدرالدّین، (1376)، علیّت از دیدگاه اشاعره و هیوم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
عراقی، شیخ فخرالدین، (1382)، دیوان، م‍ق‍دم‍ه‌ و ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ ش‍اه‍رودی‌ (ب‍یدار)، تهران: فخر رازی.
 عطّار نیشابوری، فریدالدّین محمّد، (1384)، تذکره‌الاولیاء، تصحیح محمّد استعلامی. تهران: انتشارات زوّار.
 غزّالی طوسی، ابوحامد محمّد، (1384الف)، احیاءعلوم­الدّین(ربع چهارم، ربع منجیات)، ترجمة مؤیدالدّین محمّد خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم،تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
 غزّالی، امام محمّد، (1384ب)، قواعدالعقاید، ترجمة علی‌اصغر حلبی، تهران: انتشارات جامی.
 فردوسی، ابوالقاسم، (1388)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی­مطلق، تهران: مرکز دایره‌المعارف اسلامی.
 قاضی عبدالجبّار بن احمد، (1986م.)، المغنی، تحقیق ماری برنان، قاهره.
 قاضی عبدالجبار بن احمد، (1416 ه.ق)، شرح اصول­الخمسه، تعلیقات الامام احمد بن الحسین بن ابی­هشام،  قاهره: مکتبه وهبه.
 کلابادی، ابوبکر محمد، (1399)، متن و ترجمة کتاب تعرف، به کوشش محمدجواد شریعت، تهران: نشر اساطیر.
 کلر ژینیو، آنِ، (2005 م.)، درآمدی بر بینامتنیت، ترجمة بهمن نامور مطلق،  پاریس: انتشار از الیپسس.
 محرمی، رامین، (1391)، «دیدگاه عرفانی امام محمّد غزّالی و جلال­الدّین مولوی در باب رؤیت خدا»، مجله ادیان و عرفان، سال چهل و پنجم، صص 124-105.
مختاری,مسروره و کریمی یونجالی,ثریا . (1402). بررسی ترامتنیتی دیباچه‌های حماسه‌های ملیفصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون6(3), 121-154.
 مشیدی، جلیل، (1377)، «رؤیت حق در نظر مولوی»، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی تهران، شمارة76، صص 293-277.
 مشیدی جلیل، (1379)، کلام در کلام مولوی، اراک: نشر دانشگاه اراک.
 مولوی، جلال­الدّین،(1375)، مثنوی معنوی، به تصحیح رینولد الین نیکلسون، 6 جلد، تهران: انتشارات توس.
 مولوی، جلال­الدّین،(1383)، کلّیات دیوان شمس تبریزی، بر اساس تصحیح بدیع‌الزّمان فروزانفر، به کوشش ابوالفتح حکیمیان، 2 جلد، تهران: نشر پژوهش.
 مولوی، جلال­الدّین، (1390)، مجالس‌سبعه، تصحیح توفیق سبحانی، تهران: انتشارات کیهان.
 نامورمطلق، بهمن،(1386)، «ترامتنیت مطالعۀ روابط یک متن با دیگر متن­ها»، پژوهشنامة علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارة 56، صص98-83.
 نامور مطلق، بهمن، (1394)، درآمدی بر بینامتنیت: نظریه­ها و کاربردها، تهران: سخن.
 نامور مطلق، بهمن، (1395)، بینامتنیت از ساختارگرایی تا پسامدرنیسم، تهران: انتشارات سخن.
 نظامی، الیاس بن یوسف، (1376)، مخزن­‌الاسرار، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به اهتمام سعید حمیدیان، تهران: نشر قطره.
 نهج‌البلاغه(1373)، ترجمة جعفر شهیدی، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
 هجویری غزنوی، علی بن عثمان(1383)، کشف­المحجوب، تصحیح ژوکوفسکی، به اهتمام قاسم انصاری، تهران: انتشارات طهوری.
  • Receive Date 15 May 2025
  • Revise Date 28 July 2025
  • Accept Date 07 August 2025