فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون

تحلیل زیبایی‌شناسی وحدت شهود در مثنوی با تأکید بر اتحاد عارفانه (تجربة وحدت)

10.22034/caat.2025.552099.1158
دوره 8، شماره 3
پاییز 1404
صفحه 4-27

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه قم

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

چکیده
مثنوی معنوی مولانا از والاترین نمونه‌های شعر عرفانی در ادب فارسی است که ساختار هنری و پیام‌های معرفتی آن هم‌زمان در خدمت تبیین «وحدت شهود» قرار می‌گیرد. در این مقاله، با رویکردی تحلیلی‌ـ‌زیبایی‌شناختی و تکیه بر مفاهیم عرفانی به‌خصوص عناصر اتحاد عارفانه، کوشیده‌ایم تا جلوه‌های وحدت شهود را از خلال تصاویر نمادین، بن‌مایه‌های اسطوره‌ای، و روایت‌های تمثیلی مثنوی بررسی کنیم. «وحدت شهود» به‌منزله یکی از مؤلفه‌های بنیادین تجربه عرفانی، در ساختار درونی و بیرونی مثنوی حضوری فراگیر دارد؛ چنان‌که حتی عناصر متضاد (نور و ظلمت، عقل و عشق، زمین و آسمان) نیز در افق وحدت‌بخش حقیقت، معنا می‌یابند. نمادهایی چون نور، موسیقی، آب، گلزار، آتش، رنگ، شیرینی، همگی در راستای تبیین این وحدت در ساحت هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و زبان عرفانی به‌کار رفته‌اند. از رهگذر تحلیل این تصاویر و مفاهیم، می‌توان دریافت که مولانا نه‌تنها تجربه وحدت و به بیانی دیگر، اتحاد را بیان می‌کند، بلکه آن را با بهره‌گیری از شگردهای بیانی و زیبایی‌شناختی به مخاطب القا می‌نماید. همچنین روشن می‌شود که زیبایی‌شناسی وحدت در مثنوی، از سطح مضمون فراتر رفته و در سطح ساختار و زبان نیز تجلی یافته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Aesthetic Analysis of the Unity of Vision in the Masnavi, with Emphasis on Mystical Union (the Experience of Oneness)

نویسندگان English

mohammad reza movahedi 1
ali alizadehamoli 2
1 Faculty member of qom University
2 PhD student in Persian language and literature, University of Qom
چکیده English

Rumi’s Masnavi-ye Ma‘navi stands as one of the supreme manifestations of mystical poetry in Persian literature, where artistic structure and metaphysical insight converge to elucidate the notion of wahdat al-shuhūd (unity of vision). This study adopts an analytical–aesthetic approach to explore the manifestations of this unity through the poem’s symbolic imagery, mythic motifs, and allegorical narratives, with particular emphasis on the elements of mystical union. As one of the essential components of Sufi experience, the unity of vision permeates both the inner and outer structures of the Masnavi; even opposites—light and darkness, reason and love, earth and heaven—find meaning within the unifying horizon of Truth. Symbols such as light, music, water, garden, fire, color, and sweetness serve as aesthetic vehicles to express this unity across ontological, epistemological, and linguistic dimensions. Through examining these images and concepts, the study demonstrates that Rumi not only articulates the mystical experience of unity but also evokes it through refined expressive and aesthetic techniques. Ultimately, the aesthetics of unity in the Masnavi extends beyond thematic content, revealing itself in the very fabric of its structure and language.

ارول قلیچ، محمود(1399)، آفاق عرفان ابن عربی، ترجمه توفیق ه. سبحانی، تهران، هرمس.
آریان، حسین و لیلی عباسی منتظری(1393)، «بررسی تطبیقی مفهوم تجلی در اندیشه وحدت‌گرای مولانا و شبستری با استناد به مثنوی و گلشن راز»، فصلنامه تخصصی عرفان اسلامی، سال دهم، شماره40، 189-169.
بقلی شیرازی، روزبهان(1366)، عبهرالعاشقین، به‌تصحیح هانری کربن و محمد معین، چ3، تهران: منوچهری.
بورکهارت، تیتوس(1374)، درآمدی بر آیین تصوف، ترجمه یعقوب آژند، تهران، مولی.
جامی، عبدالرحمن(1370)، نقدالنصوص فی شرح نقش‌الفصوص، به‌تصحیح ویلیام چیتیک و پیشگفتار سیدجلال‌الدین آشتیانی، چ2، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
حسن‌زاده آملی، حسن(1387)، دروس شرح فصوص­الحکم قیصری، قم: بوستان کتاب.
دهدار شیرازی، محمدبن‌محمود(1375)، رسائل دهدار، به‌کوشش محمدحسین اکبری ساوی، تهران: میراث مکتوب.
زمانی، کریم (1394)، میناگر عشق: شرح موضوعی مثنوی معنوی، تهران: نی.
زمانی، کریم(1393)، شرح جامع مثنوی معنوی، ج1-6، تهران:اطلاعات.
سنایی، مجدودبن‌آدم(1383)، حدیقة‌الحقیقة و شریعة‌الطریقة، تهران: دانشگاه تهران.
شفیعی کدکنی، محمدرضا(1387)، صور خیال در شعر فارسی، چ12، تهران: آگاه.
عزالدین کاشانی، محمودبن‌علی(1389)، مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه، به‌تصحیح عفّت کرباسی و محمدرضا برزگر خالقی، تهران: زوّار.
فرغانی، سعیدالدین(1379)، مشارق‌الدراری شرح تائیه ابن‌فارض، مقدمه و تعلیقات سیدجلال‌الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
فریدی، مریم و مهدی تدین(1393)، «تجلی وحدت در مثنوی و تائیه ابن‌فارض»، پژوهش‌های ادب عرفانی(گوهر گویا)، سال هشتم، شمارة1، 78-59.
قشیری، عبدالکریم‌بن‌هوازن(1388)، رساله قشیریه، به‌تصحیح بدیع‌الزمان فروزان‌فر، چ2، تهران: زوّار.
محسنی‌نیا، ناصر و حسین علینقی(1394)، «نمود وحدت وجود و وحدت شهود در لمعات فخرالدین عراقی»، ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا(س)، سال هفتم، شمارة12، 221-195.
محمودیان، حمید(1388)، «وحدت وجود و وحدت شهود در عرفان اسلامی؛ مفهوم‌شناسی و پیشینة آن»، فصلنامة تخصصی عرفان، سال پنجم، شمارة20، 67-37.
مولانا، جلال‌الدین محمدبن‌محمد (1393)، مثنوی معنوی، ج1-6 ، تهران، اطلاعات.
مولانا، جلال‌الدین محمدبن‌محمد(1378)، کلیات شمس (دیوان کبیر). تصحیح و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر، 10ج، ج1، 3 و 7، 8، تهران: امیرکبیر.
نسفی، عزیزالدین(1386)، الانسان‌الکامل، به‌تصحیح ماریژان موله، تهران: طهوری.
نظری، ماه(1395)، «بیان وحدت با شگردهای تمثیلی در مثنوی معنوی»، فصل‌نامة تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد اسلامی-واحد بوشهر، شماره30، زمستان، 168-151.
واثقی خوندابی، داود و مهدی ملک ثابت(1398)، «مطالعة تطبیقی فنا و وحدت وجود در تعالیم حکمی مولانا و سلطان ولد با تکیه بر مثنوی معنوی و مثنوی‌های سلطان ولد»، فصلنامة علمی عرفانیات در ادب فارسی، سال دهم، شمارة41، 106-78. 
یوسف‌پور، محمدکاظم و علیرضا محمدی کله‌سر(1390)، «پیوندهای معنایی تمثیل‌های وحدت وجود در مثنوی»، مجلة مطالعات عرفانی دانشگاه کاشان، شماره13، ص235-211. 
  • تاریخ دریافت 16 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 22 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 22 شهریور 1404