فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون

شگردها و نوآوری‌های مولانا در تصویرگری‌های«نمادین نفس» در غزلیات شمس-مطالعه موردی نمادهای جانوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند،ایران

چکیده
چکیده
نمادگرایی در متون ادبی، یکی از کاربردی‌ترین و مهم‌ترین عناصر ِ تصویرگری محسوب می‌شود. در این مقاله، شگردهای مولانا در تصویرگری‌های «نمادین نفس» در غزلیات شمس-مطالعه موردی نمادهای جانوری مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. جامعه آماری، غزلیات شمس است. این مقاله با روش توصیفی، تحلیلی در صدد پاسخگویی به این پرسش هاست که در غزلیات مولوی برای تبیین نفس و حالات او از چه جانورانی به صورت ِنمادین بهره گرفته شده است و همچنین هر کدام از جانوران، چه ویژگی های نفس را تصویر می‌کنند؟ برای رسیدن به این منظور، نخست، به تعاریفی از نماد و نفس و انواع آن‌ها پرداخته شد سپس، نوآوری‌های خیال انگیز غزلیات، با ذکر نمونه‌هایی همراه با علّت قرارگرفتن این جانوران به عنوان نماد نفس مورد بررسی قرار گرفت و نمادهایِ حیوانیِ مربوط به نَفْس در غزلیات با استفاده از پیشینۀ فرهنگیِ هر یک بیان شد. نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر این است که مولانا شاعری نمادگراست و در حوزۀ آفرینش تصاویر جانوری، مهارتی خلاقانه دارد و علاوه بر آن نشان می‌دهد که حیواناتی نظیر «سگ، خر، زاغ، گاو، مار، اسب، جغد، خوک، گرگ، روباه» از جملۀ جانورانی هستند که در غزلیات، رمزوارۀ آن‌ها، با توجه به صفات مهم ، هر جانور، نمادی از نفس امارّه و یا دیگر جنبه‌های آن قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال، تمایلات نفسانی سگ ِ خفته ای، همانند « حرص، خشم، شهوت »هر کدام، از دل آدمی بیدار می‌شوند و به مردار دنیا حمله می‌کنند. همچنین در بین این حیوانات، بیشترین بسامد را، «سگ» با 17 نمونه به خود اختصاص داده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Rumi's tricks and innovations in depicting "symbolic self" in Shams's sonnets - a case study of animal symbols

نویسندگان English

Ahmad Charmsaraye jafari
Seyed Mehdi Rahimi
Murad Ali Vaezi
Mohammad Behnam Far
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Human Sciences,University of Birjand.Iran
چکیده English

Abstract
Symbolism in literary texts is considered one of the most practical and significant elements of imagery. This article examines and analyzes Rumi's techniques in the symbolic depiction of the "self" in the Divan-e Shams—with a particular focus on animal symbols. The statistical sample of this study is the Divan-e Shams. Using a descriptive-analytical method, this article seeks to answer the questions: which animals are symbolically used in Rumi's ghazals to depict the self and its states, and what characteristics of the self are represented by each of these animals? To achieve this goal, first, definitions of symbols and the self, along with their various types, were provided. Then, the imaginative innovations of the ghazals were examined by citing examples, along with the reasons these animals were chosen as symbols of the self. The animal symbols related to the self in the ghazals were explained by considering the cultural background of each. The results of this research indicate that Rumi is a symbolist poet with a creative skill in crafting animal imagery. Furthermore, it demonstrates that animals such as the "dog, donkey, crow, cow, snake, horse, owl, pig, wolf, and fox" are among those whose symbolic representations in the ghazals, considering the significant traits of each, serve as symbols of the commanding self or other aspects of it. For example, the carnal desires of the sleeping dog, such as "greed, anger, and lust," each awaken within a person and attack the carrion of the world. Among these animals, the "dog" has the highest frequency, appearing in 17 instances.

کلیدواژه‌ها English

  • Keywords: Symbol of the self
  • Ghazallyat-e Shams
  • Rumi
  • Imagination
پور نامداریان، تقی (1388)، در سایه آفتاب، چاپ سوم، تهران: انتشارات سخن.
تاجدینی، علی (1388)، فرهنگ نمادها و نشانه‌ها در اندیشه مولانا، چاپ دوم، تهران: انتشارات سروش.
داد ، سیما (1383)، فرهنگ اصطلاحات ادبی،چاپ سوم، تهران : انتشارات مروارید
دهخدا، علی اکبر (1377)، لغتنامه، چاپ دوم، تهران: موسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
زمانی، کریم  (1397)، شرح دیوان شمس تبریزی، جلد یکم، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی.
زمانی، کریم  (1401)، شرح دیوان شمس تبریزی،جلد  دوم ، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی.
زمانی، کریم (1375)، شرح جامع مثنوی معنوی، تهران: انتشارات اطلاعات.
شفیعی کدکن، محمد رضا (1393)، غزلیات شمس تبریزی، تهران: انتشارات سخن.
شمیسا، سیروس (1373)، بیان، چاپ چهارم، تهران: انتشارات فردوس و مجید.
طوسی، نصیرالدین (۱۳۷۷)، اخلاق ناصری، تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
کرمی چمه ، یوسف (1401)، «نمود جانوران در شعر فروغ فرخزاد»،  نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون، سال پنجم، شماره 3 ،پیاپی 16 پاییز(1401)، صص 5 تا 25
ماری شیمل، آنه (1386)، شکوه شمس، چاپ پنجم، تهران:  علمی و فرهنگی.
مشتاق‌مهر، رحمان  (1392)، فرهنگنامه رمزهای غزلیّات مولانا، چاپ اوّل، تهران: خانه مهر.
مولانا، جلال الدین بلخی (1363)، کلیات شمس تبریزی، تصحیحات و حواشی بدیع الزمان فروزانفر ، چاپ سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  • تاریخ دریافت 26 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 26 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 02 آذر 1403