فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون

بررسی هنجارگریزی‌ آوایی و واژگانی در تحفه‌الاحرار جامی.

10.22034/caat.2024.476811.1110
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 27
تابستان 1404
صفحه 124-148

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل.

چکیده
یکی از شگردهایی که موجب برجستگی متن ادبی، حتی در میان آثار هم‌نوع خود می‌شود، آشنایی‌زدایی و هنجارگریزی است؛ یعنی شگردی که زبان شعر را برای مخاطب، بیگانه می‌سازد و با عادت‌های زبانی مخالفت می‌کند. آنچه از دیدگاه فرمالیست‌ها حائز اهمیت است، فعال کردن هنرسازه‌های غیرفعال و آشنا است. جامی در تحفه الاحرار، برای بیگانه کردن مفردات و ترکیبات، دست به آشنایی‌زدایی و برجسته‌سازی زده است که بررسی آنها در این مثنوی با دو شیوة هنجارگریزی آوایی و واژگانی صورت گرفت. در هنجارگریزی آوایی شگردهای «حذف، تخفیف، ادغام، تسکین، ابدال، اشباع و تشدید» به کار گرفته شد، و مشخص گردید جامی برای رعایت وزن شعر در بحر سریع که لازمة آن سرعت و شتاب در بیان است، از شگرد «حذف» بیشتر بهره برده است. دو روش «تخفیف و ادغام» نیز از بسامد بالایی برخوردار بود که شگردی مناسب برای کوتاه کردن واژه‌ها و ترکیبات است. در شیوة هنجارگریزی واژگانی، برای برجسته‌سازی، مفردات و ترکیبات جدیدی برساخته که بررسی‌ها مشخص کرد این ترکیبات و مفردات پیش از او به کار نرفته، و بسیاری نیز پس از او بکر باقی مانده است. از مجموع 133 مورد مفردات و ترکیبات جدید، ترکیب اضافة تشبیهی (57 مورد) و صفات مرکب (46 مورد) بیشترین بسامد را دارند. جامی دَه مورد ترکیب اضافة استعاری، دَه مورد واژة وندی، هفت مورد ترکیب اضافة اقترانی و سه واژة وندی – مرکب ابداع کرده که بسیاری از آنها پس از او مورد استفاده قرار نگرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Examining Phonological and Morphological Deviation in Tohfat Al-Ahrar Jami.

نویسندگان English

Davod Mozhdehanbaran 1
bijan zahirinav 2
khodabakhsh Asadollahi 2
Ramin Moharami 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Mohaghegh Ardabili University
2 Professor of the Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Mohagheg Ardabili University, Ardabil.
چکیده English

One of the methods that makes the literary text stand out, even among works of its kind, is deviation and Defamiliarization. According to this theory, defamiliarization is a technique that alienates the language of poetry to the audience And it opposes language habits. what is important from the perspective of formalists is to activate and dynamize passive and known device. In Tohfat Al-Ahrar, Jami started to defamiliarising and foregrounding existing words, combinations to make them strange and alien. The investigation of foregrounding and defamiliarization in this masnavi was done based on two methods of phonetic and Morphological deviation. deletion, reduction, integration, relief, conversion, saturation, and intensification" techniques were used in phonetic deviation. Also, it was found that Jami used the deletion method for more strength of meter and music and to comply with Sa.ri meter Because it is expressed quickly. The two methods of " reduction and integration " also had a high frequency because it is a suitable technique for shortening words and compounds. In the method of Morphological Deviation , Jami made new words and combinations for foregrounding. The investigations revealed that these combinations and words were not used before him And many of them were not used after him. Out of a total of 132 new words and combinations, simile addition (59 cases) and compound adjectives (45 cases) have the highest frequency. Jami invented ten cases of metaphorical additions, nine cases of affix words, seven cases of conjunctive additions and three affix -compound words. many of which were not used after him.

کلیدواژه‌ها English

  • Phonological Deviation
  • Morphological Deviation
  • Tohfat Al-Ahrar Jami
 
 
 
 
منابع
احمدی، بابک (1370)، ساختار و تأویل متن، تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1374)، حقیقت و زیبایی، تهران: نشر مرکز.
انوری، حسن (1388)، دستور زبان فارسی 2، تهران: فاطمی.
بیدل دهلوی، عبدالقادر (1387)، کلیات، به تصحیح فرید مرادی، ج 2، چ اول، تهران: زوار.
جامی، نورالدین عبدالرحمان بن احمد (1378)، مثنوی هفت اورنگ، جلد 1، مقدمه: اعلی‌خان افصح‌زاد، به تحقیق و تصحیح: جابلقا دادعلیشاه و دیگران، تهران: دفتر میراث مکتوب.
حاجب شیرازی، (میرزا حیدرعلی (1372)، دیوان، به اهتمام مهدی آصفی، تهران: جمهوری.
خاقانی، افضل الدین ابراهیم (1316)، دیوان، به تصحیح علی عبدالرسولی، تهان: چاپ سعادت.
ذوالنور، رحیم (1380)، رفتارشناسی زبان تاریخی، تهران: طهوری.
رهی معیری، محمد حسین (1403)، دیوان، به اهتمام کیومرث کیوان، تهران: انتشارات مجید.
سعادت، اسماعیل (1388)، دانشنامة زبان و ادب فارسی، ج سوم، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1396)، رستاخیز کلمات، چ چهارم، تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1386)، نقد ادبی، تهران: میترا.
صائب تبریزی، محمدعلی (1370)، دیوان، به کوشش محمد قهرمان، ج ششم، تهران: علمی و فرهنگی.
صائب تبریزی، محمدعلی (1371)، دیوان، به کوشش محمد قهرمان، ج دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
صفا، ذبیح الله (1391)، تاریخ ادبیات ایران، ج 3، تهران: فردوس.
صفوی، کورش (1390)، از زبانشناسی به ادبیات، جلد اول، چ سوم، تهران: سورة مهر.
صفوی، کورش (1394)، از زبانشناسی به ادبیات، جلد دوم، چ پنجم، تهران: سورة مهر.
 صدقی، حسین (1380)، «اندیشه­های جامی در مثنوی­های هفت اورنگ»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، شماره 178و 179،صص 119– 153.
علوی مقدم، مهیار (1377)، نظریه های نقد ادبی معاصر. تهران: سمت.
فضولی بغدادی، محمد بن سلیما (1386)، دیوان اشعار فارسی، مقدمه و حواشی: حسین محمدزاده صدیق، تبریز: یاران.
فیاض لاهیجی، عبدالرزاق‌بن‌علی (1369)، دیوان، تصحیح ابوالحسن پریشان‌زاده، تهران: علمی فرهنگی.
قاآنی شیرازی (1380)، دیوان، به تصحیح امیر صانعی، چ اول، تهران: نگاه.
کلیم کاشانی، ابوطالب (1336)، دیوان، تصحیح پرتو بیضایی، تهران: خیام
محتشم کاشانی (1344)، دیوان، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران: انتشارات کتابفرشی محمودی.
محسنی، مرتضی و مهدی صراحتی (1389)، «بررسی انواع هنجارگریزی آوایی و واژگانی در شعر ناصر خسرو»، فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال سوم، شمارۀ دوم: 24 – 1.
مشکوه الدینی، مهدی (1377)، ساخت آوایی زبان، مشهد: داشنگاه فردوسی مشهد.
مولانا، جلال الدین محمد بلخی (1378)، کلیات شمس، به تصحبح بدیع الزمان فروزانفر، امیرکبیر، ج اول، دوم و پنجم، چ 4، تهران: امیرکبیر.
نراقی، ملا احمد (1362)، مثنوی طاقدیس، به اهتام حسن نراقی، تهران: امیر کبیر.
واعظ قزوینی، محمد رفیع، 1359، بتصحیح سید حسن سادات ناصری، تهرن: مؤسسه مطبوعات علمی.
هلالی جغتایی، بدرالدین (1368)، دیوان، به تصحیح سعید نفیسی، تهران: سنایی.
  • تاریخ دریافت 13 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 08 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 10 مهر 1403