فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون

توصیف معشوق در شعر حافظ

10.22034/caat.2025.529343.1135

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، زبان و ادبیات فارسی، گروه ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.

2 دانشجوی دکتری، زبان و ادبیات فارسی، گروه ادبیات و علوم انسانی، دانشکده ادبیات، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده
معشوق در سنت شعری خواجه شیراز در سه سطح قابل‌بررسی است: معشوق زمینی، الهی و عرفانی و معشوقی که هم الهی و هم زمینی است. در دیوان حافظ به اشعاری برمی‌خوریم که ممدوح مذکر خود را همچون معشوقی زیبارو به تصویر کشیده است، همچنین در برخی ابیات معشوق مذکر را در نظر داشته که تنها در صورت آشنایی با سبک سرایش خواجه و با اشراف بر اوضاع اجتماعی و تاریخی دوره زندگی حافظ می‌توان به‌منظور اصلی بیت پی برد. از دیرباز در مورد معشوق و ویژگی‌های معشوقه در شعر حافظ میان محققان و صاحب‌نظران اختلاف بوده است؛ زیرا کلام خواجه در این زمینه با ابهام و ایهام همراه است. در این جستار، توصیف معشوق در سطح خصوصیات ظاهری و رفتاری موردتوجه است و همچنین به اشعاری که در باب معشوق مذکر سروده شده‌اند، اشاره می‌شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیل محتوا به‌صورت کیفی با گردآوری مطالب و مراجعه کتابخانه‌ای به منابع معتبر زبان و ادبیات فارسی انجام می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خواجه شیراز معشوق و ممدوح را در لفافه‌های زبانی ستایش کرده و برای این منظور از آرایه‌های ادبی نظیر تمثیل، تشخیص (جاندار انگاری)، استعاره، تشبیه تفضیل و تشبیه مضمر بهره فراوان برده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Portrayal of the Beloved in Hafez’s Poetry

نویسندگان English

Mahmood Foroutan 1
Shakiba Malekshahi 2
1 PHD Student of Persian literature in Kashan University, Department of Persian language and literature Field, Faculty of Literature and Humanities, Kashan, Iran
2 PHD Student of Persian literature in kharazmi University, Department of Persian language and literature Field, Faculty of Literature and Humanities, Tehran, Iran
چکیده English

In the poetic tradition of Khwaja Shirazi, the figure of the beloved can be explored according to three aspects: The earthly beloved, the divine and mystical beloved, and a beloved who has both worldly and divine qualities. In the Divan of Hafez, there are poems in which a male patron is illustrated as a charming beloved. In several requires, the poet considers only a male beloved, and thus uncovering the intended meaning behind such verses requires not only familiarity with Hafez’s unique poetic style but also an understanding of the socio-historical status of his era. For a long time, there has been a difference of opinion among scholars and critics regarding the nature and characteristics of the beloved in Hafez’s poetry due to the poet’s use of ambiguity and puns. This essay describes the beloved from the perspective of both physical appearance and behavioral traits, and it also examines verses that directly address a male beloved. This study uses a descriptive and qualitative content analysis methodology, relying on content gathered through desk studies from authoritative sources in the Persian language and literature. The research results suggest that Hafez praises the beloved and the patron through linguistic veils, using literary arrays such as allegory, personification, metaphor, comparative simile, and implicit simile.

کلیدواژه‌ها English

  • Lyric literature
  • Hafez
  • The beloved
  • Patron
  • Deity
اسلامی ندوشن، محمدعلی (1368)، معشوق حافظ کیست؟، ایران‌شناسی، (1)، 45 69 .
اسماعیل‌زاده شاهرودی، نفیسه (1386)، بررسی تطبیقی معشوق در غزلیات حافظ و شکسپیر، سخن عشق، (33-، 103 112
انجوی شیرازی، ابوالقاسم (1363)، دیوان خواجه حافظ شیرازی، تصحیح، سه مقدمه و حواشی: محمدعلی فروغی و قاسم غنی، تهران: جاویدان.
بوند شهریاری، علی‌اصغر، ایوب مرادی و معصومه رحمانی نژاد (1395)، چشم و چهره در شعر حافظ، عرفان و فلسفه، 2(1)، 137 146
جامی، عبدالرحمن بن محمد (1383)، اشعه اللمعات، تهران: بوستان کتاب.
حمیدیان، سعید (1392)، شرح شوق، ج 5، چاپ 2، تهران: قطره.
خرمشاهی، بهاءالدین (1383)، حافظ‌نامه، ج 2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
راکعی، فاطمه (1394)، سیمای زن در آیینه شعر حافظ، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 6(3)، 45 62.
رجائی بخارائی، احمدعلی (1375)، فرهنگ اشعار حافظ، تهران: علمی.
رجبی، ایوب، حسین فیروزی و اسحاق رجبی (1395)، جلوه‌های معشوق زمینی در غزلیات حافظ شیرازی، کنگره بین‌المللی زبان و ادبیات، دانشگاه فرهنگیان، پردیس شهید مفتح شهرری.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1374)، از کوچه رندان: درباره زندگی و اندیشه حافظ، تهران: سخن.
ستاری، جلال (1379)، پیوند عشق میان شرق و غرب، چاپ 2، اصفهان: فردا.
سلمان ساوجی (۱۳۷۱)، با مقدمه و تصحیح استاد ابوالقاسم حالت، به کوشش احمد کرمی، تهران: انتشارات ما.
سورآبادی، عتیق‌بن محمد (1381)، تفسیر سورآبادی، تصحیح: علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: فرهنگ نشر نو.
شمس‌الدین محمد حافظ (1376)، دیوان حافظ: براساس هشت نسخه کامل کهن مورخ به سال‌های 813 تا 827 ه. ق، چاپ اول تصحیح و تدوین: رشید عیوضی، ج 1، تهران: صدوق.
شمیسا، سیروس (1381)، شاهدبازی در ادبیات فارسی، تهران: فردوس.
شهبازی,اصغر . (1398). نقد و قرائت تاریخی اشعار حافظ. فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون2(3), 40-63.
صبور، داریوش (1370)، آفاق غزل فارسی، چاپ 2، تهران: گفتار.
عبادیان، محمود (1384)، تکوین غزل و نقش سعدی، چاپ اول، تهران: اختران.
عراقی، فخرالدین (1363)، لمعات، تصحیح: محمد خواجوی، تهران: مولی.
غزالی، احمد بن محمد (1370)، مجموعه آثار فارسی احمد غزالی، به کوشش: احمد مجاهد، تهران: دانشگاه تهران.
مدی، ارژنگ (1371)، عشق در ادب فارسی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مصفا، ابوالفضل (1357)، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تبریز: تاریخ و فرهنگ ایران.
نجم رازی، عبدالله‌بن محمد (1373)، مرصاد‌العباد، به اهتمام: محمد امین ریاحی، تهران: علمی و فرهنگی.
هابز، تامس، جان لاک و جان استوارت میل (1384)، آزادی فرد و قدرت دولت، ترجمه: محمود صناعی، تهران: هرمس.
  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 27 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 31 مرداد 1404