فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون

تحلیل نقش دیگری در گفتمان حاکم بر الهی نامه عطار

10.22034/caat.2025.532413.1144

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دوره دکتری دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهرکرد

چکیده
در نشانه- معنا شناسی ادبیات عرفانی توجه به جایگاه دیگری به عنوان راهنما و هدایتگر و آیینه شناخت سالک و عارف در طی سیر و سلوک عارفانه، گفتمان حاکم بر متون را بازنمایی می‌کند. شناخت خود و منِ حقیقی بر اساس تعامل با دیگری یکی از مفاهیم اساسی عرفان است. الهی نامه عطار را به عنوان یکی از متون برجسته ادبیات عرفانی می‌توان بر اساس نقش دیگری در انتقال و تثبیت گفتمان حاکم بر آن و نظریه منطق مکالمه‌ای باختین که به چیستی و تحلیل جایگاه دیگری می‌پردازد مورد مطالعه و بررسی قرار داد. این اثر که سرآغاز حرکت سالک به سمت حقیقت و در نظام فکری عطار مقدمه‌ سلوکی منطق الطیر و مصیبت‌ نامه است، از منظر حضور دیگری در انواع و مراتب متعدد و تاثیر آن در شناخت سالک از خود و مسیر خود در رهایی از نفس و اوصاف مذموم آن و سیر صعودی به سمت حقیقت، جایگاه ویژه‌ای در گفتمان فکری عرفان دارد. در این پژوهش، دیگری که در صور انسانی و غیر انسانی، دارای آگاهی و نا آگاه بر تثبیت گفتمان الهی نامه عطار موثر است مورد بررسی و طبقه بندی قرار گرفت. نتایج حاصل نشان می‌دهد که عطار بر مبنای حضور فعال دیگران، منظومه فکری خود در الهی نامه را شکل می‌دهد و من حقیقی در الهی نامه در ارتباط با اقسام‌ دیگری در این اثر که هر یک از بسامد کمی و کیفیت تاثیر بر گفتمان متن برخوردارند شناسایی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical analysis of the Representation of the Other in the Dominant discourse of Attar's Ilahi-Name

نویسنده English

Nima EghbalSaeidi
PhD student at the Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University
چکیده English

In the semiotic and semantic framework of Persian mystical literature, the figure of the "Other" holds a pivotal position as guide and facilitator of self-realization for the (sālik) during the spiritual journey. Within Islamic mysticism (ʿirfān), the process of discovering the true self is inherently dialogic, rooted in interaction with the Other.This article examines Ilahi-Name (The Divine Book) by Farid al-Din Attar through the lens of Mikhail Bakhtin’s dialogic Logic, with a focus on how the presence of the Other contributes to the formation and stabilization of the text’s dominant mystical discourse. As the initial stage in Attar’s trilogy of spiritual progression—preceding Manṭeq al-Ṭayr and Moṣībat-Nāmeh—Ilahi-Name presents the Other in multiple forms and ontological layers, playing a crucial role in the sālik’s ascent from ego-centeredness to spiritual truth.The study categorizes human and non-human, conscious and unconscious representations of the Other, analyzing their narrative frequency and discursive influence. Findings reveal that Attar’s mystical vision is fundamentally shaped by the active presence of the Other, through which the essential self is both mirrored and transformed. Thus, Ilahi-Name emerges as a dialogic text where identity and transcendence unfold relationally, within a structured interplay of voices and perspectives.

کلیدواژه‌ها English

  • Dialogical Logic
  • The Other
  • Bakhtin
  • Ilahi-Name
  • Attar
احمدی، بابک (۱۳۷۵). ساختار و تاویل متن، تهران: مرکز
آریان، حسین (۱۳۸۵). «دیوانگی و دیوانه نمایی در ادبیات عرفانی»، فصلنامه عرفان اسلامی، شماره نهم، صص: ۱۴۸-۱۲۱
پورنامداریان، تقی (۱۳۸۲). دیدار با سیمرغ، چاپ سوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
پوینده، محمد جعفر (۱۳۷۳). سودای مکالمه، خنده و آزادی، تهران: آرست
تودروف، تزوتان (۱۳۷۷). منطق گفتگویی میخاییل باختین، ترجمه داریوش کریمی، تهران: مرکز
رجایی بخارایی، احمدعلی (۱۳۷۵). فرهنگ اشعار حافظ، چاپ هشتم، تهران: علمی
سلدون، رامان و پیتر ویدسون (۱۳۸۴). راهنمای نظریه ادبی معاصر، ترجمه عباس مخبر، تهران: طرح نو
شرافتی,زهرا و نوروزی,زهرا . (1398). صفات عرفانی و نمادین قلندران در آثار سنایی، عطار، مولانا و حافظفصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون2(4), 137-160.
شعیری، حمیدرضا و بیتا ترابی(۱۳۹۱). «بررسی شرایط تولید و دریافت معنا در ارتباط گفتمانی»، زبان پژوهی، شماره ششم، صص: ۴۹-۲۳
شعیری، حمیدرضا (۱۳۹۵). نشانه - معنا شناسی ادبیات؛ نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس
عطار نیشابوری، فریدالدین (۱۳۷۴). مختارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ دوم، تهران: سخن
عطار نیشابوری، فریدالدین (۱۳۹۹). الهی نامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ نهم، تهران: سخن
عظیمی، حسن و مسعود علیا (۱۳۹۳). «نسبت متن و صدای دیگری در اندیشه باختین»، کیمیای هنر، سال سوم، شماره سیزدهم، صص: ۱۶-۷
غلامحسین زاده، غریب رضا (۱۳۸۷). «حضور دو دنیای تک صدا و چند صدا در اشعار حافظ؛ خوانشی در پرتو منطق مکالمه‌ای میخاییل باختین»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره پنجاه و هفتم، صص:256-235
کاشانی، عزالدین محمود (۱۳۹۴). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، تصحیح جلال الدین همایی، تهران: سخن
گاردینر، مایکل (۱۳۸۱). تخیل معمولی باختین، ترجمه یوسف اباذری، ارغنون، شماره بیستم، صص: ۶۶-۳۳
مجتهدی، کریم (۱۳۸۳). پدیدار شناسی روح بر حسب هگل، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
مقدادی، بهرام (۱۳۹۳). دانش نامه نقد ادبی از افلاطون تا امروز، تهران: چشمه
مکاریک، ایرناریما (۱۳۸۵). دانش‌نامه نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگه
Audi, Rober (1999) The Cambridge Dictionary of Philosophy, Second Edition, Cambridge University Press
  • تاریخ دریافت 12 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 09 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1404