فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون

تحلیل چند صدایی غزلی از حافظ با توجه به نظریۀ میخائیل باختین

10.22034/caat.2024.476673.1109

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی@ دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

2 دانشیار گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی @ دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

چکیده
جوهرِ اصلی نظریۀ باختین در تمام سطوحِ فکری، عنصر چندصدایی است. منطق مکالمۀ او سبب می‌شود که دریچه‌های جدیدی از جهان‌بینی مبتنی بر مکالمه، در ذهن مخاطب گشوده شود. این پژوهش بر مبنای روش توصیفی تحلیلی از طریق یادداشت‌برداری کتابخانه‌ای انجام شده و هدف اصلی آن تبیین چندصدایی در یکی از غزلیات دیوان حافظ، بر مبنای نظریه میخائیل باختین است که می‌توان این تحلیل را به سایر غزلیات او نیز تعمیم داد. نتایج حاکی از آن است که: در غزلیات حافظ فضایی گفتگو محور مشاهده می‌شودکه در آن ائتلاف اندیشه‌ها و صداهای متعدد آشکار است. چندصدایی متن غزل مورد نظر، نتیجۀ حضور صداهای متفاوت، با ارزش و اعتباری یکسان است که از طرق مختلف ایجاد می‌شود و در سطح معنایی، واژگانی و ساختاری قابل مشاهده است. همچنین به نظر می‌رسد که در تمام ابیات غزل یک گوینده واحد وجود ندارد؛ یعنی خود حافظ، طرفِ مکالمۀ حافظ است و هر بار در موضعی متفاوت، نقطه نظرات خود را ارائه می‌دهد. این گوینده گاه با حافظ در یک ردیف قرار می‌گیرد و گاه در مقابل او می‌ایستد و او را سرزنش می‌کند و گاه در جایگاه دانای کل، او را هدایت می‌کند. بنابراین در این غزل نه تنها صدای حافظ، بلکه صداهای دیگر با نقطه نظرهای گوناگون نیز وجود دارد که در لایه دیگر از متن، با خواننده تعامل دیالوگی برقرار می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Polyphonic Analysis of Hafez's Ghazal According to Mikhail Bakhtin's Theory

نویسندگان English

Khadije Sadat Tabatabaee 1
Yadollah Shokri 2
1 Ph.D. student, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Semnan University, Semnan, Iran
2 Associate Professor of the Teaching Department of Persian Language and Literature @ Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Semnan University, Semnan, Iran
چکیده English

Dialogue logic is the main essence of Bakhtin's thought in all his intellectual levels. He considers the logic of conversation to be the basis of human life, which causes him to open new windows of worldview based on conversation in the audience's mind.
With the spread of Bakhtin's polyphonic theory, a new approach became the focus of attention of writers and researchers of literary texts. This approach with its special meta-linguistic features was able to bring a different perception of literary texts. The current research is based on the analytical descriptive method through library note taking and its main purpose is to explain the polyphony in Ghazal 144 of Diwan Hafez based on the theory of Mikhail Bakhtin. The results indicate that: the poem in question has become a dialogue-oriented space in which the combination of multiple thoughts and voices is evident. The polyphony of the text of the ghazal in question is the result of the presence of different voices, with the same value and credibility, which is created in different ways. And it can be seen at the semantic, lexical and structural level. It was also clarified that in all the verses of Ghazal, although Hafez himself is the composer of the verses, but it seems that there is no single speaker; That is, Hafez himself is the party of Hafez's conversation and every time he presents his point of view in a different position. This speaker is sometimes in the same row with Hafez, and sometimes she stands in front of her and blames her, and sometimes she guides her in the position of omniscient.

کلیدواژه‌ها English

  • Bakhtin
  • Discourse
  • Dialogue logic
  • Hafez
  • Polyphony
ابوالحسنی چیمه، زهرا. (1394). «حافظ و خود دیگر: بررسی زبانشناختی چندصدایی در تخلص غزلهای حافظ»، جستارهای زبانی دوره ششم آذر و دی 1394 شماره 5 (پیاپی 26)، صص1-25.
 استعلامی، محمد. (۱۳۸۶). درس حافظ (نقد و شرح غزلهای حافظ)، تهران: سخن، چاپ دوم.
آشوری، داریوش. (۱۳۸۱). عرفان و رندی در شعر حافظ (بازنگریسته هستی‌شناسی حافظ)، تهران: مرکز، چاپ سوم.
ایزدیار، محسن. (1392).« بررسی آزاداندیشی در شعر حافظ. زیبایی‌شناسی ادبی»، فصلنامه علمی ترویجی زبان و ادبیات فارسی، دوره چهارم، شماره 15، صص15-38.
بهار، مهرداد (1377 )، از اسطوره تا تاریخ، تهران: . چاپ دوم.
بوبر، مارتین. (1380). من و تو، ترجمۀ ابوتراب سهراب و الهام عطاردی، تهران، فرزان­فر.
تودوروف، تزوتان. (1373). باختین بزرگ­ترین نظریه­پرداز ادبیات قرن بیستم، سودای مکالمه، خنده، آزادی، میخائیل باختین، ترجمه محمد پوینده، تهران: آرست.
حافظ شیرازی، شمس­الدین محمد. (۱۳۶۷). دیوان، تصحیح علامه محمد قزوینی- غنی، تهران: اساطیر، چاپ دوم.
دستغیب، نجمه؛ کاتب، فاطمه؛ حاتم، غلامعلی. (1400). «ناظر کیمیا و هنر مقدس بازیابی نمادهای کیمیاگری در محراب های زرین فام»، باغ نظر، سال هجدهم، تیر ۱۴۰۰، شماره ۹۷، صص 17 – 30.
رنجبر، محمود(1395). «خوانش باختینی رمان حیاط خلوت»، نشریۀ ادبیات پایداری، سال هشتم، شمارۀ 15، 229-205.
زرّین­کوب، عبدالحسین. (1389). از کوچه­ی رندان دربارۀ زندگی و اندیشه­ی حافظ، چاپ نوزدهم، تهران: نشر سخن.
سپهر، محمدهمایون. (1386). «بررسی اساطیر در دیوان حافظ»، فرهنگ مردم ایران، شماره 10، پاییز 1386، صص37-51.
شایگان­فر، حمیدرضا. (1380). نقد ادبی معرفی مکاتب نقد همراه با نقد و تحلیل شواهد و متونی از ادب فارسی، تهران: انتشارات دستان.
شمیسا، سیروس. (1388). نقد ادبی. تهران: میترا.
شهبازی، اصغر (1398). «نقد و قرائت تاریخی حافظ». نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون، سال دوم، شماره4، پاییز، 40-63.
شهریاری، فهیمه؛ سیدصادقی، سیدمحمود؛ عاشوری، علی. (1403). «مؤلفه­های طنز کارناوالی در ادبیات مشروطه با رویکردی به نظریۀ باختین»، ماهنامه علمی سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال17، فروردین 1403، شماره پی در پی 95، 207-223.
صادقی نقدعلی، محمدجواد، ملک ثابت، مهدی، و جلالی پندری، یداله. (1399). «بررسی اندیشه مادی گرایی در شعر احمد شاملو». کاوش نامه زبان و ادبیات فارسی (کاوش نامه)، 21(44 )، 87-116. SID. https://sid.ir/paper/386752/fa
صلاحی مقدم، سهیلا. (۱۳۹۰). گفتگو مندی در هنر و ادبیات، مجموعه مقالات نقدهای ادبی هنری، به کوشش بهمن نامور مطلق و منیژه کنگرانی، تهران: نشر سخن.
فدوی، طیبه. (1392). «تحلیل و بررسی اهداف حافظ از بکارگیری عوامل طبیعی در شعر»، فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی- دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، شماره 16، سال پنجم، پاییز 1392، صص133-154.
قبادی، حسینعلی، غلامحسین زاده، غلامحسین، مشرف، مریم، و رامین نیا، مریم. (1389). «چندآوایی و منطق گفتگویی در نگاه مولوی به مساله جهد و توکل با تکیه بر داستان شیر و نخچیران». جستارهای نوین ادبی، 43(3 (مسلسل 170))، 71-94. SID. https://sid.ir/paper/185474/fa
مالمیر، تیمور. (۱۳۸۸). «ساختار منسجم غزلیات حافظ شیرازی»، فنون ادبی، دانشگاه اصفهان، سال اول، شماره یک، پاییز و زمستان ۱۳۸۸، صص ۴۱ - ۵۶.
مرتضوی، منوچهر، (1365)، مکتب حافظ یا مقدمه بر حافظ شناسی،  تهران: انتشارات توس.
مطهری، مرتضی. (1371). عرفان حافظ : تهران، صدرا.
نامور مطلق، بهمن. (1390). «چندصدایی باختینی و پساباختینی (تکوین و گسترش چندصدایی با تأکید بر هنر و ادبیات)». در مجموعه مقالات گفتگومندی در هنر و ادبیات. تهران: سخن 11-32.
یزذانجو، پیام. (1381). به سوی پسامدرن، چاپ اول، تهران، نشر مرگز.
منابع لاتین
Bakhtin, M.M. (1973). Problems of Dostoevsky’s Poetics. Trans: Rotsel, R. W.Ann Arbor: Ardis.
Blackledge, A. (2005). Discourse and Power in Multilingual World. John Benjamin.
Ducrot, O. (1984). “Polyphonie”. In Ladies. No. 4. pp 3-40. Found online as Patrick Denale: Three Linguistic Theories of Polyphony/Dialogism: an External Point of View and Comparison.
Eskin, M. (2000). “Bakhtin on Poetry”. In Poetry Today. Vol. 21. No.2 (Summer). pp. 279-391. Porter Institute for Poetics and Semiotics.
Leps, M.C (2004). “Critical productions of discourse”: Agenot, Bakhtin, Foucault. The Yale Journal of Criticism. Vol. 17. No. 2. John Hopkins University Press. pp. 267-286.
  • تاریخ دریافت 13 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 08 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 24 آبان 1403